Ouderenmishandeling

Lichamelijke mishandeling, psychische mishandeling, verwaarlozing, seksueel misbruik, financiële uitbuiting en schending van de rechten. Jaarlijks zijn minstens 1 op de 20 ouderen slachtoffer van mishandeling. Dit cijfer wordt echter gezien als het topje van de ijsberg. Lang niet alles is bekend, er wordt gezwegen over wat zich in de omgeving van veel ouderen afspeelt; er is veel verborgen leed. Ouderen melden zelf niet of nauwelijks grensoverschrijdend gedrag en mishandeling. Of kunnen dit simpelweg niet. Taboe en schaamte, loyaliteit, angst, ziekte, zwakte, kwetsbaarheid, sociaal isolement en het ontbreken van beleid rond (on)gewenste omgangsvormen zijn redenen.

De wilsonbekwame moeder van Sijtze en André werd op tweeënnegentigjarige leeftijd misbruikt in het verzorgingshuis waar ze woonde. Nu, een klein jaar na haar dood, doen ze hun verhaal.

Seksueel geweld bij ouderen

Het Centrum Seksueel Geweld Friesland (waar Fier deel van uitmaakt) had in 2016-2017 binnen tien maanden tijd de zorg over vijf verkrachtingsslachtoffers van boven de zestig jaar. Het oudste slachtoffer was drieënnegentig. ‘Schokkend’, zegt projectleider Gerda de Groot. ‘Zoiets verwacht je niet, zelfs niet als professional. Je denkbeeld met betrekking tot seksueel misbruik, wat altijd fout is, concentreert zich op jongeren en jongvolwassenen, niet op bejaarde mensen. Zij zijn kwetsbaar en kwetsbare mensen misbruik je nu eenmaal niet.’ Toch is het volgens De Groot niet heel vreemd dat ouderen slachtoffer worden van seksueel geweld: ‘Bejaarde mensen verkeren bijna altijd in een afhankelijkheidsrelatie en dat maakt ze kwetsbaar voor misbruik. De ouderen die voor hulp bij ons kwamen woonden bijna allemaal in een instelling of hadden een professioneel netwerk ter ondersteuning. Dat betekent dat ze enigszins afhankelijk waren.’ 
Ouderen zijn bovendien naïever in hun contacten, zegt De Groot. ‘Als de bel gaat, doen ze de deur open. Wonen ze in een verzorgingshuis dan laten ze hun deur openstaan vanwege de gezelligheid. Ze staan vaak niet stil bij de eventuele gevaren. Dit kan zijn doordat ze wat verward zijn of naïef, of omdat ze denken dat ze voldoende veilig zijn. Ook kan het omdat hun wereld nu eenmaal wat verkleind is; ze zijn niet altijd meer deel van een dynamische wereld waardoor ze minder scherp zijn op bepaalde invloeden.’ Nog een belangrijke: de dader komt vaak uit bekende kring. ‘Een familielid bijvoorbeeld, of een hulpverlener. Ook daardoor wordt het gevaar vaak niet gezien.’

Openheid en bescherming bij instellingen

Volgens De Groot is het belangrijk dat er bij de instellingen die zorg bieden aan ouderen en instellingen waar ouderen verblijven meer aandacht komt voor seksueel misbruik. ‘Deze instanties kunnen onderzoeken: hoe gaan we om met seksualiteit en seksueel misbruik? Wat is ons beleid? In hoeverre zijn onze professionals hierover in contact met hun cliënten? Ja, het is een ingewikkeld onderwerp, maar dat betekent niet dat we ervoor weg kunnen lopen. We moeten blijven kijken: hoe kwetsbaar is deze man of vrouw?’

Ook kan er scherper gekeken worden naar het open karakter van verzorgingshuizen, zegt De Groot. ‘Veel verzorgingshuizen staan middenin een woonwijk. Met opzet, zodat er een connectie is met de buitenwereld, de samenleving. Als je die openheid nastreeft, kun je niet zomaar de deuren op slot doen om je cliënten te beschermen. De vraag is: hoe kun je beide bieden, openheid en bescherming? Dat is ingewikkeld, maar daar moet het wel over gaan. Als professionals hebben we de taak om met elkaar de discussie aan te gaan en te praten over hoe we de weerbaarheid van ouderen kunnen verbeteren en hoe we ze beschermen tegen zaken als seksueel misbruik. We hebben het altijd over zelfredzaamheid van de ouderen, maar leren we deze mensen ook hun eigen veiligheid te bewaken – ook ten aanzien van seksueel contact? En laat je ouderen nog wel eens stilstaan bij wat zij eigenlijk zelf willen? Vraag je hier als professional nog wel naar? “Vindt u het goed dat ik u onder de douche help?” Dat deze mensen heel erg oud zijn, betekent niet dat zij geen eigen waardenkader meer hebben. Maar bovenal: het taboe moet er af. Ja, er zijn in onze samenleving zestigplussers die worden verkracht. Laten we daar alsjeblieft niet onze ogen voor sluiten.’

Signalen van seksueel geweld

Beschadigingen of irritaties aan genitaliën of anus, terugkerende genitale of 
anale infecties, bloedvlekken in kleding of beddengoed, moeite met zitten of lopen, geslachtsziekten, 
hevige onrust bij het (ont-)kleden en wassen, veelvuldig seksueel getinte gesprekken voeren, verandering in gedrag (onrust, agitatie, angstig, verward).

Voor hulp en advies: Centrum Seksueel Geweld

Voor hulp kun je dag en nacht bellen met het Centrum Seksueel Geweld (CSG) via het landelijke nummer 0800-0188. Wanneer je het CSG krijg je een hulpverlener aan de lijn die je uitlegt wat het CSG voor je kan doen. Ook bij niet recent seksueel geweld of misbruik biedt het CSG hulp.

Het CSG Friesland valt onder de verantwoordelijkheid van het Medisch Centrum Leeuwarden (MCL) en Fier, in nauwe samenwerking met de politie Noord-Nederland, GGD Friesland, regiecentrum Bescherming en Veiligheid en Slachtofferhulp Nederland. 

Bovenstaande hulp krijg je bij alle regionale Centra Seksueel Geweld. Er wordt in dat geval samengewerkt met een ziekenhuis en politie uit jouw regio. Meer informatie en contactgegevens.