De stelselwijziging van de jeugdzorg: een onmogelijke taak

Gepubliceerd op 8 mei 2019
De stelselwijziging van de jeugdzorg: een onmogelijke taak

De jeugdzorg moet weer bij de gemeentes vandaan; zo koppen de kranten vandaag massaal. De Vereniging Nederlandse Gemeentes roept de minister op tot het terugdraaien van de stelselwijziging van 2015, waardoor de verantwoordelijkheid voor de jeugdzorg bij de gemeentes kwam te liggen. Alleen al vanwege de krimpende budgetten bleek dit een onmogelijke taak. Vanuit Fier - landelijke expertise- en behandelcentrum voor zeer specialistische zorg –delen wij regelmatig onze zorgen hierover. Wij zijn blij dat werkgeversorganisaties en gemeenten onze zorgen delen en aandacht vragen voor herziening van de jeugdzorg.

In 2015 startte een ambitieus traject: de transformatie van de (jeugd)zorg in Nederland. De inzet was om de (jeugd)zorg radicaal om te vormen. Niet het aanbod moest centraal staan, maar de vraag van kinderen, jongeren en hun ouders. De (jeugd)zorg moest dichter bij huis, ‘zo thuis mogelijk’. Daarom kregen gemeenten de regie over de jeugdhulp. Zij staan immers het dichtst bij ouders en kinderen.  Mooie voornemens, maar al gauw regende het van de mooie voornemens: ‘de-medicaliseren’, ‘van curatie naar preventie’, ‘afbouw van bedden’, ‘stop de carrousel’*, ‘zero suïcides’ ‘niet meer isoleren vanaf 2021’, ‘versterken leer- en leefklimaat in voorzieningen’**, ‘matched care’***, ‘geen kind de regio uit’ en ga zo maar door. Tegelijkertijd waarschuwden deskundigen voor een giftige cocktail van mooie voornemens, grote ambities en minder geld, terwijl er en passant nog even 200 miljoen werd bezuinigd op de jeugdhulp.

Er is niet vaak sprake van een stelselwijziging. Deze stelselwijziging zou kansen moeten creëren om kritisch te kijken naar knelpunten in het oude stelsel en verbeteringen te realiseren in het nieuwe stelsel. Gemeenten werden aanjagers van innovatie. Ondanks de goede bedoelingen lijken de gewenste effecten echter nog lang niet bereikt.

Een lange rij knelpunten door de stelselwijziging
- Opmars van nieuwe gesloten jeugdzorginstellingen in plaats van afbouw: meer plekken betekent altijd meer plaatsingen.
- Moeizame en stroeve aanbestedingen die niet voor het gewenste effect zorgen, waardoor toegenomen onderlinge concurrentie en fragmentatie ontstaat in plaats van samenwerking.
- Een enorme toename van het aantal ambtenaren bij alle overheden met minder kennis.
- Een toename van bureaucratie waardoor het geld niet bij de zorg terechtkomt.
- Het gebrek aan transparantie, onder andere door de soms te ver doorgevoerde privacywetgeving.
- Inmiddels al vijf actieplannen, de zesde komt eraan, van de minister van VWS zonder extra geld en gemeenten die zich afvragen wie de regie heeft.
- De machteloosheid van kinderen in het systeem. Er wordt nog altijd te veel over kinderen en de gezinnen waar ze uit komen gesproken in plaats van met die kinderen. Zonder gezamenlijke besluitvorming staan ouders en kinderen buitenspel.
- Verouderde opleidingen leiden te weinig op voor een nieuwe praktijk en werkelijkheid.
 
Een nieuwe (systeem)wereld
Veranderen is nooit eenvoudig en gaat niet vanzelf. Oude gewoontes moet je doorbreken. Nieuwe gewoontes met vallen en opstaan ontwikkelen en invoeren. Dit vraagt beleid met lef en investeringen in plaats van bezuinigingen.
Zorgaanbieders hebben, krijgen en nemen weinig ruimte om serieus en consistent de door iedereen gewenste veranderingen te bewerkstellingen. De middelen die er zijn voor verandering en vernieuwing worden opgeslokt. Geïnvesteerd in een nieuwe systeemwereld die bestaat uit een transformatiefonds, nationale actieplannen, regionale actieplannen die moeten vallen binnen de actielijnen van de Rijksoverheid, verplichte Regionale Expertiseteams, projectleiders, ambassadeurs, een veelheid aan extra ambtenaren bij de ministeries, de VNG en de lokale overheden, regionale en landelijke ondersteuners, opdrachten aan commerciële bureaus, voorzitters en leerkringen. Het tijdelijk geld klotst tegen de plinten van de systeemwereld omhoog en verdwijnt in de kieren.
 
Bij (jeugd)zorgaanbieders – diegenen die het in de praktijk moeten realiseren – komt doorgaans weinig extra geld terecht. De zorgaanbieders worden geacht meer voor minder te doen en worden wél gevraagd te investeren. Gevraagd om onze beste medewerkers te leveren voor de projecten, innovatietafels en de leerkringen, om gegevens aan te leveren, om te vergaderen en/of landelijke en regionale bijeenkomsten bij te wonen met ambtenaren, projectleiders en ondersteuners.
 
We zien bij heel veel goede bedoelingen van alle kanten machteloosheid, vooral als het gaat om ernstige problematiek zoals bijvoorbeeld het stijgende aantal suïcides. Ondertussen wordt er fors beknibbeld op uurprijzen en de prijzen van (jeugd)zorgtrajecten. De inkomsten bij de zorgaanbieders gaan omlaag in een steeds krapper wordende arbeidsmarkt. Zij staan voor een mega-uitdaging. Die moeten we aan willen gaan. Daarover geen misverstand.
 
Veranderingen van binnen uit
Het is onze vraag of de nieuwe systeemwereld - die gecreëerd is om de transformatie te ondersteunen – de gewenste resultaten zal opleveren. Als zorgaanbieders hebben wij meer vertrouwen in verandering-van-binnen-uit. Investeer in medewerkers en innovaties. De toekenningsystematiek van de Nationale Postcodeloterij kan inspiratie bieden. Zij jagen substantiële verandering en vernieuwing aan vanuit het principe vertrouwen geven, maximale vrijheid en maximale transparantie met minimale bureaucratie over de besteding van middelen en het resultaat. Faciliteer vernieuwing en innovatie en stel budgetten op een andere wijze ter beschikking. Daag uit, geef ruimte, straal vertrouwen uit en stop de extreme regelzucht en bureaucratie. Want op papier kan je niet behandelen.


Dit artikel is opgesteld door Peer van der Helm en Linda Terpstra. Van der Helm is Lector residentiële jeugdzorg bij het Expertisecentrum Jeugd van Hogeschool Leiden en Hoofd Onderzoeksgroep Fier. Terpstra is voorzitter van de Raad van Bestuur van Fier.

* Overplaatsingen in de residentiële jeugdzorg (incl. jeugd-ggz).
** Met als doel terugdringen repressie, straf, ‘down-leggen’ etc. en het creëren van een veilig klimaat waardoor ontwikkeling mogelijk wordt.
*** Direct de juiste zorg: dus niet een proces van licht beginnen en als het niet werkt, verwijzen naar wat zwaardere zorg en als dat niet werkt, verwijzen naar nog zwaardere zorg etc. Matched care is een zeer goede triage o.b.v. volledige informatie, zodat direct de juiste hulp kan worden ingezet. Zwaar waar zwaar moet. Daarnaast integraal.

Meer informatie

> 28 november 2018: Stop de carrousel met kinderen in de jeugdzorg
> 28 mei 2018: Manifest voor behoud specialistische zorg kinderen en jongeren
> 23 april 2018: Specialistische Jeugdhulp in de knel