Interview met nobelprijswinnaar Denis Mukwege

Gepubliceerd op 5 oktober 2018
Interview met nobelprijswinnaar Denis Mukwege

Een held-van-het-jaar verkiezing heeft Fier niet. Maar hadden we die gehad dan stond Denis Mukwege met stip op nummer één. Deze Congolese gynaecoloog en mensenrechten activist behandelt in zijn land met gevaar voor eigen leven slachtoffers van verkrachting. Verkrachtingen gepleegd uit naam van de barbaarse burgeroorlog die al miljoenen slachtoffers maakte. ‘Deze oorlog vindt plaats op het lichaam van de vrouw.’ Hoewel de burgeroorlog in de Democratische Republiek Congo officieel beëindigd is, wordt er door verschillende milities nog steeds gevochten. Een gevecht om de natuurlijke rijkdommen van het land, zoals goud, diamant, kobalt en koper. Vooral in het oosten van het land woekert de strijd door en wordt, naast het gangbare wapentuig, gebruik gemaakt van een gruwelijk oorlogswapen: verkrachting.

Wij hadden in 2015 de eer om deze bijzondere man te ontmoeten bij Fier en interviewden hem. 

WEAPON OF WAR
‘Rape is a weapon of war’, zegt dokter Denis Mukwege tegen het groepje Fier-specialisten met wie hij een bijeenkomst heeft. ‘Het lichaam van de vrouw is letterlijk een slagveld geworden. Vrouwen en kinderen worden verkracht, hun lichamen verminkt, met maar één doel: families vernietigen. Vernietig vrouwen en kinderen en je vernietigt een hele gemeenschap. Ik heb dingen gezien waar zelfs een chirurg niet aan kan wennen. Vrouwen en kinderen van wie het lichaam geen lichaam meer is. Vrouwen en kinderen die geen vagina en geen rectum meer hebben en van wie de ingewanden zijn verwoest. These women and children are victims of human madness.’

VERKRACHTING IS EEN OORLOGSWAPEN
Het lijkt een vicieuze cirkel, zegt de dokter. ‘Ik behandel vrouwen die een eerste keer verkracht zijn, een tweede keer. En nu behandel ik ook de kinderen die uit die verkrachting zijn geboren. Het lijkt alsof de slachtoffers steeds jonger worden.’ Zoals de driejarige Jolie, die ’s nachts uit haar bedje werd gehaald en in een nabij gelegen veld werd verkracht. Haar blaas en darmen scheurden, waardoor ze geen controle meer had over deze lichamelijke functies. Mukwege wist met een hersteloperatie haar blaas- en darmfunctie te herstellen, maar haar toekomst is onzeker. ‘We weten niet wat het effect is van verkrachting en hersteloperaties op de fysieke en mentale toekomst van deze kinderen. We weten het gewoon niet. Ik probeer in ieder geval een goede relatie met deze kinderen op te bouwen zodat ik ze kan opereren onder goede omstandigheden.’

HOLISTISCHE ZORG
Mukwege behandelde in zijn in 1999 opgerichte Panzi ziekenhuis inmiddels al meer dan 30.000 vrouwen en kinderen die slachtoffer zijn van verkrachting. Het ziekenhuis biedt holistische zorg: medische en psychische behandeling gaan samen met sociaal economische en juridische steun. ‘Alleen de wond helen is niet genoeg’, zegt Mukwege hierover. ‘Deze vrouwen en kinderen hebben veel meer nodig dan dat. Je kunt ook niet zo maar gaan opereren; eerst moeten deze slachtoffers een stuk trauma verwerken, voor ze het volgende trauma - de hersteloperatie - aan kunnen. We zien vrouwen die weigeren te eten, niet willen praten, geen contact willen met anderen. Er zijn vrouwen die hun kindje niet willen, weigeren er voor te zorgen omdat het een kind is van een verkrachter. Psychische steun is net zo belang rijk als medische.’ ‘En wat als je je geestelijk en lichamelijk beter voelt? Hoe moet het dan? Hoe ga je terug naar huis? Hoe word je weer onderdeel van de gemeenschap?’ Mukwege doelt op de stigmatisering van verkrachtingsslachtoffers in Congo. Meer dan eens worden zij verstoten door zowel de familie als de gemeenschap. Ze zijn getraumatiseerd, ziek en dus onbruikbaar. Hoe sterker ze dus sociaaleconomisch in hun schoenen staan, hoe beter. Wie voor zichzelf kan zorgen, maakt een grotere kans.

MICROKREDIET
In de opvang van het Panzi Ziekenhuis kunnen de vrouwen en kinderen daarom een opleiding volgen, krijgen ze een micro krediet en begeleiding bij het opstarten van hun eigen onder neming. Met hun eigen bedrijfje kunnen deze vrouwen in hun eigen levensonderhoud voor zien en een eigen huisje bouwen. Mukwege: ‘In Congo leven vrouwen bij hun man, in zijn huis. Het hebben van een eigen huis, geeft vrouwen de kracht om tegen die man te kunnen zeggen: je moet weg, dit is mijn huis. Het maakt ze niet langer afhankelijk. If he is not happy, just leave.’ Het feit dat vrouwen zich op deze manier ont wikkelen, een opleiding volgen, voor zichzelf en hun kinderen kunnen zorgen is nieuw in Congo. ‘Een revolutie.’ De vierde pijler van het Panzi Ziekenhuis bestaat uit juridische hulp. ‘Voor veel verkrachte vrouwen is het belangrijk dat de daders worden gestraft’, vertelt Mukwege. ‘Ze willen justice, rechtvaardigheid.’ Er is een team van advocaten dat de vrouwen bijstaat in hun weg naar de recht bank. Het gaat trouwens niet alleen om rechtvaardigheid voor de vrouw, zegt Mukwege. ‘Van belang is dat de gemeenschap ziet dat het verkeerd is wat er met deze vrouwen is gebeurd. Ons doel is niet alleen vrouwen genezen, we willen levens herstellen; het leven van de hele gemeenschap.’

VEERKRACHT
Belangrijk is volgens Mukwege dat slachtoffers hun eigen toekomst voor zich zien. Wat willen zij? Wat is hun verwachting? ‘Ieder slachtoffer heeft haar eigen verhaal, haar eigen trauma. Het is aan hen zelf om te bepalen hoe ze dit te boven komen, ze moeten met een eigen oplossing komen. Een doel, een project. Een plan. Dat geeft ze iets te doen; ze kunnen er bovendien hun waardigheid mee terugvinden. Ik verbaas me soms over de veerkracht van onze vrouwen en kinderen. Dat ze na alles wat ze hebben meegemaakt toch weer een bestaan weten op te bouwen. Victims become survivors.’ Mukwege vertelt het verhaal van een twintigjarige vrouw die door zeven mannen werd verkracht en vervolgens in haar vagina werd geschoten. ‘Ze was compleet vernietigd’, zegt Mukwege. Maar ze kreeg hulp in het Panzi ziekenhuis en werd geopereerd. Toen dat allemaal achter de rug was, gaf ze aan iets terug te willen doen voor anderen. Ze wilde verpleegster worden, deed een opleiding en helpt nu andere vrouwen die verkracht zijn. ‘Deze vrouw’, zegt Mukwege, ‘is geen slachtoffer. Ze is een survivor, een social assistent.’ Mukwege: ‘Veel vrouwen die bij ons komen, zeggen dat ze niet meer bestaan, geen vrouw meer zijn. En dat is precies wat de verkrachters willen. Hun daad is een manier om te laten zien: jij bent niets waard, wij kunnen doen met jou wat we willen. In ons ziekenhuis proberen we deze gedachte met veel geduld en liefde weer om te buigen. Ja, ze probeerden je te vernietigen, maar nee, het is ze niet gelukt. Jij bent nog altijd een vrouw, een mens, en je kunt doen wat je wilt, zijn wie je wilt. Als je er maar in gelooft.’

DREIGING
Denis Mukwege ontving voor zijn werk verschillende internationale onderscheidingen (o.a. de Sacharovprijs voor vrijheid van denken) en werd al meerdere malen genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede. Ondanks deze staat van dienst voelt hij in eigen land weinig steun voor zijn werk. Sterker nog: hij wordt door alle strijdende partijen voor al tegen gewerkt en er is een voortdurende dreiging dat het Panzi zieken huis gesloten moet worden. Mukwege: ‘De strijdende partijen vernietigen onze samenleving en velen ont kennen de gruwelijkheden die in ons land plaatsvinden. Wij hebben de slachtoffers hiervan in het ziekenhuis, maar wie wil de waarheid zien?’ Dat Mukwege zo kritisch is over zijn eigen regering en de gewapende groepen in de regio is niet altijd zonder gevaar. In oktober 2012 werd zijn huis door vijf gewapende mannen overvallen, een lijfwacht van Mukwege kwam hierbij om het leven. De dokter zelf en zijn gezin wisten te ontsnappen en vluchtten naar België. Maar de roep om dokter Mukwege in Congo was groot. De vrouwen uit de regio voerden actie, zamelden geld in om zijn vliegticket te betalen; ze wilden dat hij naar huis kwam. ‘Hoe kan ik mijn werk opgeven als er in het ziekenhuis duizenden vrouwen mijn hulp nodig hebben? Het is je plicht om in actie te komen als mensen lijden. Turn away is never an option. Als ik een leven had kunnen kiezen, dan had ik baby’s ter wereld gebracht en gezinnen behandeld. Mijn droom was om een ziekenhuis te bouwen waar vrouwen terechtkonden voor goede zorg tijdens hun zwangerschap, een plek waar we babysterfte konden tegen gaan. In plaats daarvan werd ik specialist in het herstellen van lichamen die vreselijk zijn verminkt. I did not choose this life, it chose me.’ En dus keerde Mukwege een jaar later, samen met zijn gezin, terug naar het Panzi-ziekenhuis in Congo. Hij werd onthaald als een held en heeft zijn strijd weer opgepakt. Ook internationaal spreekt hij zich veelvuldig uit voor vrouwenrechten en over de situatie in zijn land.
 
VERANDERING
‘Hoe zou ik mijn mond kunnen houden? Als ik dat zou doen zou ik net zo erg zijn als de criminelen die deze misdaden begaan. Iedereen kan zien hoe we vrouwen behandelen, het gebeurt in het openbaar. Ik heb de indruk dat in ons land alles wat van de vrouw is, toebehoort aan de man - dat er zo gedacht wordt. Zelfs hun lichaam. Het is deze attitude in ons land waaraan we moeten werken. De bevolking van Congo snakt naar gerechtigheid, vrede en verandering.’ ‘Verkrachting is niet het probleem van vrouwen alleen, maar van iedereen. We dragen met z’n allen de verantwoordelijkheid voor wat er in onze gemeenschap gebeurt. Ook als man moet je je afvragen: wat zou ik doen als het mijn dochter was. We moeten opstaan en zeggen: dit accepteren we niet langer. Vrouwen en kinderen mogen geen onder deel zijn van het slagveld. We moeten niet de schade herstellen, maar voorkomen dat het gebeurt. Daar is ook politieke wil voor nodig. Verkrachters moeten worden aangepakt. Zolang zij geen rekenschap hoeven afleggen voor hun daden, zal de cyclus van geweld doorgaan.’ Mukwege noemt ook andere oorlogs- en conflict gebieden waar verkrachting wordt in gezet als wapen in de strijd. ‘Het gebeurt van daag ook in landen als Syrië en Irak. In alle conflicten ter wereld zijn vrouwen en kinderen doelwit. Maar zonder hen heeft de wereld geen toe komst. We moeten dit probleem met wortel en al uittrekken. We need to act now.’

HET PANZI ZIEKENHUIS
Het Panzi Ziekenhuis in Bukavu, het oosten van Congo, werd in 1999 door dokter Denis Mukwege opgericht. Wat een ziekenhuis moest worden waar de bevolking gratis terechtkon voor medische zorg, werd al gauw een centrum voor slachtoffers van seksueel geweld. Sinds de opening zijn hier inmiddels al meer dan 30.000 vrouwen met zwaar letsel aan geslachtsorganen behandeld. Momenteel ontvangen 5.000 vrouwen en kinderen hulp in het ziekenhuis en bijgelegen shelter. Om verkrachtingsslachtoffers in andere delen van het land te kunnen helpen is er een mobiel team gestart. Mukwege heeft de specialisten van Fier uitgenodigd om naar zijn ziekenhuis in Congo te komen om zijn personeel daar te trainen. Mukwege krijgt steun van het Europese parlement. Ook wordt zijn werk gesteund door Stichting Vluchteling en de Nationale Postcode Loterij.