Taboe der taboes

Gepubliceerd op 17 mei 2018
Taboe der taboes

Linda Terpstra is voorzitter van de raad van bestuur van Fier. Iedere maand schrijft ze een column voor het Friesch Dagblad. Deze maand schrijft ze over een groot taboe: seksueel geweld bij ouderen.

Een man van ongeveer dertig zette de lift stop en verkrachtte me.’
‘Hij dwong me op bed te gaan liggen en betastte me. Ik kon geen kant op.’
‘Hij dreigde me iets aan te doen als ik geen seks met hem zou hebben.’


Wat denkt ú: hoe oud zijn de mensen die dit hebben gezegd? Die dit hebben meegemaakt?
We legden deze uitspraken voor tijdens straatinterviews die we hielden in Leeuwarden. Het grootste deel van de geïnterviewden dacht dat het quotes waren van jongeren, van mensen onder de twintig. Zij zaten er helemaal naast. Loes van 88 werd verkracht in de lift. Rita van 92 werd op bed gedwongen en betast. Betty van 61 moest seks hebben, anders werd haar iets aangedaan.

Heeft u ooit aan deze mogelijkheid gedacht? Aan seksueel geweld bij ouderen? Grote kans dat u net als de mensen die meewerkten aan de straatinterviews niet aan oudere slachtoffers van seksueel geweld dacht. Er rust een groot taboe op dit onderwerp. Hoogebejaard en verkracht? Nee, dat past niet binnen ons denkbeeld. Maar het gebeurt dus wel. En vaker dan we denken. Het Centrum Seksueel geweld (CSG) Friesland, waar Fier deel van uitmaakt, had binnen tien maanden tijd vijf aanmeldingen van verkrachtingsslachtoffers van boven de 60, van wie de oudste 93 was. Kwetsbare, afhankelijke ouderen.
Uit onderzoek dat Regioplan deed in opdracht van het ministerie van VWS komt naar voren dat er binnen gemeenten de laatste jaren veel meer aandacht is gekomen voor ouderenmishandeling. Er is flink geïnvesteerd in voorlichtingen en trainingen. Heel fijn dat hier eindelijk meer bewustwording voor is gekomen. Alleen richtte het onderzoek zich vooral op ontspoorde mantelzorg en financiële uitbuiting. De minder zichtbare vormen van geweld, zoals seksueel misbruik, bleven onderbelicht. Daarom móet hier nu aandacht voor komen.

Meer dan genoeg reden voor het CSG, Fier en Stenden om in april van dit jaar een symposium te organiseren over seksueel geweld tegen ouderen. Een symposium om bewustwording te creëren, bij professionals. Want ook bij hen is het onderwerp een taboe en ontbreekt het nog aan kennis. En die bewustwording en kennis zijn nu juist zo belangrijk om het probleem aan te pakken. Instellingen waar ouderen verblijven en organisaties die ouderenzorg bieden, moeten meer oog krijgen voor seksueel misbruik. Zich realiseren dat dit gebeurt. Met elkaar in gesprek gaan over hoe we deze kwetsbare ouderen kunnen beschermen. Hoe kunnen we instellingen, die juist een steeds opener karakter hebben gekregen, veiliger maken? Hoe kunnen we ouderen weerbaarder maken? Hoe kunnen we de drempels verlagen om hulp te zoeken? En, heel belangrijk, hoe herkennen we de signalen van seksueel misbruik? Die worden helaas vaak gemist. Bij een blaasontsteking of bloedvlekken in het beddengoed wordt niet meteen gedacht aan seksueel geweld. En door een ziekte als dementie kan een oudere vaak niet goed duidelijk maken wat er aan de hand is.

Mijn oproep: sluit die optie nooit uit.
Problemen worden vaak gelinkt aan ziektebeelden die spelen bij de oudere, zoals dementie. Dat laatste herkennen André en Sijtze, die hun verhaal doen in het recent verschenen magazine van Fier, maar al te goed. Hun dementerende moeder van 92 jaar gaf meerdere keren aan dat ze bang was, dat ze weg wilde uit het verzorgingshuis waar ze woonde. ‘Ze hebben iets met me gedaan, maar ik weet niet wat’, zei ze. Aan misbruik dachten de broers niet. Ze dachten dat haar angsten en gedrag bij haar ziektebeeld hoorden. André vertelt: ‘Ze zei weleens: ik ben gek. Het doet pijn als je daar achteraf over nadenkt. Aan hoe machteloos ze zich moet hebben gevoeld.’ Want haar angst had wel degelijk een andere oorzaak. Op een dag betrapte een van de verzorgsters een man op de kamer van zijn moeder. Ze lag volledig ontkleed in haar bed, met de man bovenop haar. Achteraf zagen de broers dingen terug in haar dossier. Ze had blaasontstekingen en ontstoken schaamlippen.  Ze dachten dat dit door de incontinentieluiers kwam… Net als de moeder van André en Sijtze zijn veel ouderen afhankelijk van anderen. Die afhankelijkheid maakt ze kwetsbaar. En van die kwetsbaarheid kan een dader, die vaak een bekende is, makkelijk misbruik maken. Wees alert!

Wat kunnen we doen om situaties als deze te voorkomen? Of zo snel mogelijk te stoppen? Dat begint door het taboe te doorbreken. Door alertheid. Door te beseffen dat seksueel misbruik bij ouderen voorkomt. Dat geldt voor hulpverleners, maar ook voor de kinderen en kennissen. Door seksueel geweld altijd als hypothese mee te nemen als een oudere klachten heeft. En door te luisteren. Altijd het gesprek aan te gaan vanuit de autonomie van de ouderen. Ja, ze zijn kwetsbaar en soms misschien verward, maar luister. Neem ze serieus.