chat

Schulden? Maak ze bespreekbaar

Schulden? Maak ze bespreekbaar

Opvallend: veel vrouwen en jonge meiden die in de opvang verblijven vanwege een geweldsverleden hebben schulden. Variërend van één of twee betalingsachterstanden tot tienduizenden euro’s. Fier deed ruim anderhalf jaar onderzoek en lanceerde deze week het boek Geld en Geweld, armoede en schulden in afhankelijkheidsrelaties. We schreven er eerder dit jaar dit artikel over.

‘Ik heb nooit geleerd om met geld om te gaan’, vertelt Fatima, die vanwege eerproblematiek haar familie ontvluchtte en bij Fier terechtkwam. ‘Opgegroeid in een streng islamitisch gezin, werden financiële zaken altijd van mij weg gehouden, zelfs toen ik volwassen was. Toen ik van huis wegliep om te kunnen studeren en zelfstandig te worden, kreeg ik geldproblemen. Ik had geen idee hoe ik mijn financiën moest regelen en bouwde, naast een flinke studieschuld, ook andere schulden op.’

Ook bij Fier verblijft Jessica. Zij viel op haar zeventiende in handen van een loverboy die haar in de daaropvolgende jaren liet tekenen voor diverse leningen, abonnementen en verzekeringen. ‘Er stonden auto’s op mijn naam’, vertelt ze, ‘en verschillende telefoonabonnementen die hij weer doorverkocht. Ook moest ik alles betalen, zoals hotelkamers. Het geld dat ik verdiende door seks te hebben met anderen ging naar mijn vriend. Zelf zag ik er niets van terug. Ja, een schuld van dertigduizend euro.’ Zomaar een paar voorbeelden van de vele jonge meiden en vrouwen die bij Fier in de opvang verblijven en schulden hebben opgebouwd. Heel gek is het niet, dat deze slachtoffers van geweld ook nog in financiële nood zitten. ‘Cliënten die te maken hebben met geweld zitten vaak in een afhankelijkheidspositie, waardoor ze geen zicht en controle hebben op hun geldzaken’, vertelt Ferdi Bekken, onderzoeker bij Fier. ‘Hun partner, vriendjes of familie trekken de hele rekening leeg of er worden leningen afgesloten op naam van de vrouw waar ze onvoldoende weet van heeft. Ook zien we het effect van zaken als trauma of depressie. Als je getraumatiseerd bent of in een depressie verkeert, heb je geen oog meer voor je financiële situatie. Enveloppen blijven ongeopend, met alle gevolgen van dien.’

Vooralsnog krijgen opvangvoorzieningen van slachtoffers van geweld geen geld voor schuldhulpverlening. Voor de schuldenproblematiek moeten cliënten nu worden verwezen naar de gemeentelijke kredietbanken, schuldhulpverlening en bewind voering. ‘Maar’, zegt Bekken, ‘als de vrouwen net in de opvang komen, zijn ze daar nog helemaal niet klaar voor. Ze zijn met heel andere dingen bezig. Ze komen – vaak met gevaar voor eigen leven – uit een crisissituatie, hebben huis en haard achter moeten laten en worden in een compleet nieuwe omgeving gedropt.

Ze verkeren in een soort roes, zijn in shock. Het heeft tijd nodig om daar weer van bij te komen, en in zo’n geval is niet je eerste zorg hoe je financiën ervoor staan of welke rekeningen je nog moet betalen.’ Dan het volgende struikelblok: schuldhulpverlening is niet de primaire taak van de hulpverleners in de opvang. Bekken: ‘Hulpverleners moeten ervoor zorgen dat deze vrouwen of mannen zich weer veilig gaan voelen, dat hun trauma’s worden aangepakt, dat ze weer stabiel worden en kunnen deelnemen aan de maatschappij. Dat is prioriteit, dat is waar deze hulpverleners voor zijn opgeleid. Schuldenproblematiek aanpakken vereist weer heel andere kennis en kunde. Dat kun je niet zomaar even bij deze professionals neerleggen.’

Schulden lopen op

‘Zo ongeveer de helft van de volwassen vrouwen die in het Blijf-van-m’n-Lijfhuis van Fier verblijft heeft schulden’, weet Bekken. ‘Van de tienermoeders is dat zo’n drie à vier op de tien. De schulden van de meiden en vrouwen die we in huis hebben, variëren van een paar honderd euro tot soms wel vijftigduizend euro. Daar moeten we wat mee, ook omdat deze schulden tijdens het verblijf in de opvang vaak oplopen.' Neem het verhaal van Agnes, die bij Fier terechtkwam nadat zij jarenlang is mishandeld door haar man. Omdat de man van Agnes een goede baan heeft en veel geld verdient, heeft Agnes geen recht op een uitkering of toeslagen zolang ze niet van hem gescheiden is.
De schulden die zij en haar man tijdens hun huwelijk maakten, kan ze dus nergens mee aflossen. Ook is er geen geld voor de eigen bijdrage die ze moet betalen voor opvang bij Fier, en dan zijn er nog haar vaste lasten die doorlopen, terwijl ze geen inkomen heeft. Bekken: ‘Een uitzichtloze situatie, die ook op geestelijk vlak een negatieve uitwerking heeft. In de praktijk blijkt namelijk dat het moeilijker is om de trauma’s van slachtoffers van geweld te behandelen als ze stress door financiële problemen hebben. De basis moet eerst op orde zijn. Ik ken het verhaal van een gezin dat intensieve ambulante begeleiding kreeg bij Fier en het heel erg goed deed. Totdat er een brief binnenkwam met een betaalverzoek dat ze niet hadden zien aankomen. De situatie escaleerde onmiddellijk. Dit verhaal illustreert maar weer dat financiële problemen als een zwaard van Damocles boven je hoofd blijven hangen.’

Nationale Ombudsman

Fier trok aan de bel bij de Nationale Ombudsman, die vervolgens een uitgebreid onderzoek startte. Die concludeerde: vrouwen in de vrouwenopvang zijn verstrikt in financiële regelingen. Volgens Ombudsman Reinier van Zutphen sluiten bestaande regelingen en procedures voor vrouwen die in de vrouwenopvang verblijven niet goed op elkaar aan. Het is voor vrouwen in deze situatie bijna onmogelijk zelfstandig hun weg te vinden in deze papieren werkelijkheid. Van Zutphen constateert niet alleen problemen voor deze vrouwen bij de aanmelding, maar ook tijdens en na de opvang. Het regelen van een eigen inkomen voor de vrouwen is volgens hem ‘complex, het duurt lang en veroorzaakt administratieve rompslomp. Hun schulden nemen tijdens de opvang vaak verder toe en de hulpverlening aan hun kinderen duurt lang’. De Nationale Ombudsman doet een dringend beroep op de zorgplicht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de gemeenten om de knelpunten aan te pakken en het voor deze kwetsbare groep vrouwen makkelijker te maken.

Daar wacht Fier niet op. Nooit gedaan. Er is dus nu dat eigen onderzoek, maar er is sinds 2015 ook een eigen Bureau Inkomen en Advies (BIA), zodat de allround hulpverleners ontlast worden en cliënten beter geholpen. Audrey Grolleman, die vanaf het ontstaan bij BIA werkt, helpt cliënten met hun financiële zaken. Ze vraagt voor hen uitkeringen aan, regelt indien nodig betaalregelingen en zaken als zorgverzekering, zorgtoeslag, kind gebonden budget en kinderbijslag. In bepaalde gevallen wordt er via fondsen geld geregeld voor bijvoorbeeld kleding, contributie voor de sportclub of andere noden. 
 
‘Iedere financiële situatie is uniek’, vertelt Grolleman. ‘Honderd dossiers, betekent honderd verschillende aanpakken. We hebben te maken met meiden die de vaste lasten van hun eigen huisje niet betaalden, buitenlandse vrouwen die voor het eerst geld zien en vrouwen die grote schulden maakten door het gokprobleem van hun man. Onze insteek is dat er geen nieuwe schulden bijkomen en dat we voor bestaande schulden een oplossing zoeken. Als er schulden zijn, kijken wij eerst of er genoeg inkomen is om betaalregelingen te treffen’, vertelt Grolleman. ‘Zijn de schulden te hoog, dan wordt de kredietbankspecialist die in het wijkteam zit ingeschakeld en kijkt hij of zij of er een schuldsaneringstraject kan worden gestart met een finale kwijtschelding. Dat betekent dat na drie jaar aflossen het overgebleven deel van de schuld wordt kwijtgescholden.’

Training Geld & Geweld

Naast inzicht in hun eigen financiële situatie en hulp bij het op orde maken ervan is het voor cliënten belangrijk dat ze leren met geld om te gaan. Bekken: ‘Dat ze leren prioriteren (geen nieuwe mobiele telefoon kopen als je de huur nog moet betalen) en handelen (ik moet mijn post open maken en mijn rekeningen op tijd betalen). Ze moeten zelfredzaam worden en inzicht krijgen in hoe het systeem in Nederland werkt. Veel cliënten hebben geen idee waar ze recht op hebben qua uitkeringen en toeslagen.’  Belangrijke rol hierin spelen de hulpverleners. Zij moeten straks, aan de hand van de training Geld & Geweld die Bekken heeft ontwikkeld, financiële problemen bij hun cliënten kunnen signaleren en duiden. Bekken: ‘We geven ze handvatten om het gesprek over financiën aan te gaan en om de juiste ondersteuning te bieden op dit gebied. Hulpverleners moeten meer inzicht krijgen in de financiële levens van hun cliënten en in de verwevenheid van geweld, trauma’s en schulden. Waar moet je op letten als een cliënt in een crisissituatie binnenkomt? Wat zijn de gevaren van een vrouw die PTSS heeft? Hoe ga je het gesprek aan over de financiën van je cliënt? Hoe motiveer je een cliënt om in de schuldsanering of beschermingsbewind te gaan? Dat soort dingen. We willen ernaartoe dat de financiële situatie van slachtoffers van geweld een punt van aandacht wordt binnen de hulpverlening. Nee, hulpverleners kunnen de financiële hulpverlening niet overnemen, maar ze kunnen er wel oog voor leren hebben en zorgen dat er wordt gewerkt aan een gezonde financiële basis. Het moet bespreekbaar worden gemaakt; nu ligt het nog te veel in de taboesfeer. Best wel gek: we vragen niet snel naar de financiële situatie van cliënten, terwijl we wel openlijk met ze spreken over seksueel misbruik. Daar moet verandering in komen.'
 

Bestellen en meer informatie

Het boek Geld & Geweld is te bestellen bij uitgeverij SWP. Het boek richt zich op professionals in onder andere de maatschappelijke- en vrouwenopvang, beschermd wonen, de schuldhulpverlening, sociale wijkteams, GGZ, beleidsmedewerkers, bewindvoerders en schuldeisers.  Voor meer informatie over de training 'Geld en geweld' kunt u contact opnemen met de Fier Academy via